ظهور و سقوط تولید ملی

سید احمدرضا محمودیان

چندسالی است که وضعیت معیشت مردم کشور عزیزمان با سختی می گذرد تا جایی که به حق در نامگذاری اسامی سال های شمسی از مفاهیم و مباحث اقتصادی استفاده شده است و مسئولان، سازمان ها و ارگان ها با آن جمله ای ساخته و در اداره مطبوع خود به چهارمیخ کشیده اند و در صحبت های خود از آن بهره می گیرند.اما آیا واقعا این رویه ای است که کشور را به سرمنزل مقصود می رساند؟!قطعا خیر …

البته به خوبی به این اذعان داریم که درست کردن این اقتصاد ویران شده کار یک روز و دو روز و حتی یک سال و دو سال نیست چرا که همانگونه که پیامبر خاتم (ص) در حدیثی زیبا فرمودند :”الدنیا مزرعه الاخره” و از تمثیل دنیا به مزرعه ای برای آخرت میتوان این برداشت را کرد که شما هرآنچه در زمین خود کاشته باشید باید انتظار درو کردن همان را داشته باشید. در نتیجه وقتی قریب به ده سال است زمین اقتصادمان را شخم نزده ایم نباید انتظار برداشت بهترین محصول را از مسئولین وقت داشت.آن زمان که اقتصاد دانان و بزرگان این عرصه را خانه نشین کرده و هرچه برداشت نمودیم به بازار مصرف فرستادیم و از آن بذری برای کاشت در سال بعد ذخیره نکردیم باید به فکر امروزمان می بودیم. آنجا بود که باید در برابر آن رویه های غلط اقتصادی مقاومت میکردیم تا مجبور نشویم دم وضعیت معاش مردم را به تحریم و انرژی هسته ای و … گره بزنیم.شاید سخن گفتن از گذشته اکنون که معما حل شده است چندان کار مفیدی نباشد اما همواره کلید حل مشکلات در یافتن ریشه آنهاست. ریشه را که بشناسی میتوانی با آن مبارزه کنی.

ما اگر این ریشه یابی را بدرستی انجام داده بودیم در میافتیم که این اقتصاد مقاومتی پیشتر به مقاومت های اقتصادی تبدیل شده است چرا که این مهم را میتوان در کارخانه های بزرگ همچون کفش ملی ، لوازم خانگی ارج ، ذوب آهن اصفهان و ایران خودرو و …  به وضوح دریافت.در ادامه با بررسی های اجمالی که روی هر یک از این کارخانه ها انجام میدهیم مشخص میشود با عزل و نصب ها و دولتی کردن های و سپس خصوصی سازی های فرمایشی چه بر سر صنایع مختلف ملی مان آورده ایم و همچنان شعار های اقتصادی سر میدهند:

کفش ملی:

شرکت کفش ملی یکی از شرکت‌های تولید کننده کفش در ایران است که در سال ۱۳۳۶ توسط محمدرحیم متقی ایروانی تأسیس شد شرکت کفش ملی پس از انقلاب مصادره و به سازمان صنایع ملی منتقل شد.این شرکت زمانی بیش از ۵۲ کارخانه در صنعت کفش و چرم و بیش از ۴۰۰ فروشگاه زنجیره‌ای کفش ملی در سطح ایران و بین ۹ تا ۱۱هزار کارگر داشت. تولیدات این شرکت به اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی، مجارستان، لهستان، رومانی و حتی اروپای غربی صادر می‌شد.

رحیم ایروانی در یکی از سال‌های دهه ۱۳۳۰ پس از سفر به کشور چکسلواکی، دو کارشناس و یک دستگاه اتوکلاو با خود به ایران آورد و تولید کفش را تنها با ۳۵ نفر کارگر آغاز نمود. بهای این کفش تولیدی در ایران حدود نصف مشابه وارداتی آن بود. ایروانی بعدها زمینی به وسعت ۷۰۰ متر مربع در منطقه مهرآباد خرید که ۴۰۰ متر مربع بنای ساختمانی داشت. سپس با خرید ماشین دوخت، از پارچه‌های ایرانی استفاده کرد و شرکتی خارجی به نام ولکو نیز حاضر به سرمایه گذاری و انتقال فناوری به ایران شد. این کارخانه «کفش ملی» نام گرفت و در آغاز ۱۵۰ محصول مختلف تولید می‌کرد.

رحیم ایروانی با خرید زمین‌ها و املاک منطقه مهرآباد کارخانه خود را گسترش داد. علاوه بر گسترش ساختمان‌های کارخانه کفش ملی، او در یکی از زمین‌هایی که خریده بود مسجدی را نیز احداث کرد. تا سال ۱۳۳۷ در ایران کفش‌های چرمی تولید نمی‌شد، اما به دنبال تاسیس کارخانه‌های چرم و دباغی، تولید کفش چرم نیز در کفش ملی آغاز شد.

در این دوران رقبای عمده کفش ملی کفش‌هایی بودند که عمدتا از چکسلواکی وارد می‌شدند. از سال ۱۳۴۷ به بعد، کفش ملی در کنار تولید کفش محصولاتی مثل جوراب، تولید آستر و بند کفش و محصولات دیگر را آغاز نمود. در همین سال، گسترش کارخانه های کفش ملی با ساخت و ساز در کیلومتر ۱۸ جاده قدیم کرج پی گرفته شد. ایروانی زمینی به مساحت ۴۰۰ هزار متر مربع خرید و پارک صنعتی کفش ملی فعالیت خود را رسما در سال‌های آغازین دهه ۱۳۵۰ آغاز نمود. در این زمین برای ساخت ۴۰۰ واحد خانه سازمانی برای کارگران برنامه‌ریزی شد تا با اسکان کارگران، هزینه رفت و آمد و ترابری را کاهش دهد

در کارخانه کفش ملی تا سال ۱۳۵۰ گونه‌های مختلفی از کفش مثل کفش ورزشی، کفش برای روزهای بارانی، چکمه، پوتین، دمپایی، کفش کتانی، کفش‌های بچه‌گانه و کفش ایمنی تولید می‌شد. با افزایش تدریجی گنجایش کارخانه مهرآباد، روزانه ۱۲٬۵۰۰ جفت کفش در کارخانه کفش ملی توسط ۲۵۰۰ کارگر تولید می‌شد.

در سال ۱۳۵۷ سرمایه شرکت در مقایسه با سال ۱۳۵۵ به میزان ۷۴۱ میلیون ریال افزایش یافت. ایروانی علاوه بر تاسیس فروشگاه‌های زنجیره‌ای کفش ملی در سراسر کشور و یکسان‌سازی قیمت‌ها، توانست به کشورهای اروپای شرقی و شوروی نیز کفش صادر کند

شرکت کفش ملی با وقوع انقلاب ۱۳۵۷ مصادره و به سازمان صنایع ملی منتقل گشت، اما چندی بعد بابت رفع بدهی دولت به سازمان بازنشستگی کشوری واگذار شد. تا به امروز ماشین‌آلات این کارخانه تماماً فروخته شده‌است و محل کارخانه‌ها (پارک صنعتی کفش ملی) به انبار تبدیل شده که بخشی از آن در اختیار شرکت خودروسازی سایپا است و بخش دیگر آن تبدیل به انبار کفش شده‌است. هم اکنون برخی تولیدکنندگان کفش در کشور محصولات خود را با نشان کفش ملی از طریق فروشگاه‌های کفش ملی به فروش می‌رسانند. دو دیگر شرکت بزرگ کفش‌سازی ایران یعنی کفش بلا و کفش وین هم همین فرجام را داشتند.

اکنون فروشگاه های کفش ملی به عرضه تولیدات صنایع کوچک و دیگر کارخانه ها تبدیل شده اند. هم اکنون بعد از ۳۲ سال، از پرسنل ۱۰ هزار نفری گروه کفش ملی تنها ۷۰۰ نفر باقی مانده اند که در کفش گنجه و بخش های بازرگانی مشغول به کار هستند.

کارخانه ارج:

ارج یک تولیدکننده محصولات لوازم خانگی در کشور ایران بود. این شرکت از سال ۱۳۱۶ مشغول به تولید شد و با قدمتی ۷۹ ساله قدیمی‌ترین تولیدکننده لوازم خانگی ایران است که در ابتدا کارهای آهنگری، ریخته‌گری و جوشکاری انجام می‌داد و همچنین صندلی‌های تاشو نیز تولید می‌کرد و در دهه ۱۳۵۰ فعالیتش گسترش یافت و به تولید لوازم خانگی، از جمله یخچال، بخاری، ماشین لباس‌شویی و کولر نیز روی آورد. نام ارج از سه حرف اول این سه رشته تشکیل شده‌است و توسط خلیل ارجمند، استاد دانشکده فنی دانشگاه تهران تأسیس شده‌بود.

علینقی عالیجانی، وزیر اقتصاد ایران در سال های ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۸ در کتاب خاطراتش می گوید: «در آخرین سفری که به شوروی کردم به آقای نوویکو، نایب نخست وزیر شوروی که قائم مقام کاسیگن نخست وزیر وقت شوروی بود، یک یخچال ایرانی ارج هدیه دادم .او فوق العاده خوشحال شد و به من تاکید کرد که راننده خودش می آید تا یخچال را ببرد و تاکید کرد مبادا یخچال را به دفترش بفرستم».یخچال ایرانی در آن زمان به قدری شهرت یافته بود که یکی از بالاترین مقام های اجرایی آن کشور بزرگ از تصاحب آن ذوق زده شده و درخواست می کند محصولی را که ساخت ایران بر رویش درج شده برای استفاده خانواده اش به منزل ببرد.

کارخانه ارج در سال ۱۳۱۶ در یک کارگاه کوچک واقع در خیابان سی متری تهران به اتفاق ۸ کارگر ساده فعالیت خود را آغاز کرد. در سال ۱۳۴۸ با کارگاه­های متعدد و ماشین‌های جدید در زمینی واقع در جاده مخصوص کرج با همراهی مهندسین و کارگران مبتکر و ماهر با تکنیک­های مدرن روز  فعالیت خود را ادامه داد.

این کارخانه از اول فروردین ماه ۱۳۵۲ به صورت شرکت سهامی عام درآمد و قسمتی از سهام آن در مرحله اول به کارکنان و سپس به مردم ارائه شد. پس از انقلاب کارخانه ارج دولتی شد و پس از دولتی شدن به سوی ورشکستگی قدم‌ها را به سرعت برداشت.در سال ۱۳۵۷ با ملی شدن کارخانه های، عمده سهام آن به صنایع ملی ایران واگذار گردید که تا سال ۱۳۷۴ تحت پوشش این سازمان بود و پس از آن در همین سال، بخشی از سهام سازمان صنایع ملی به کارکنان ارج و مردم و عمده سهام آن به بانک ملی ایران واگذار گردید. به روز نشدن ماشین آلات و انتصاب مدیران دولتی در این کارخانه باعث شد تا نتواند از پتانسیل خود برای تولید محصولات روز استفاده کند به نحوی که در چند سال اخیر تصمیم به فروش این کارخانه گرفته شود. حتی در یک سال گذشته بخشی از این کارخانه در اختیار ایران خودرو قرار گرفت تا به عنوان پارکینگ خودرو از آن استفاده کند.

ذوب آهن اصفهان:

ذوب‌آهن اصفهان اولین و بزرگترین کارخانه تولیدکننده فولاد ساختمانی و ریل در ایران است که با ظرفیت ۲٫۸ میلیون تن محصول نهایی، انواع مقاطع فولادی ساختمانی و صنعتی را تولید می‌کند. کارخانه ذوب‌آهن اصفهان در سال ۱۳۴۴ توسط محمدرضا پهلوی تأسیس شد. تا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، نام کارخانه ذوب‌آهن آریامهر بود.

بر طبق برنامه، با بهره‌برداری از طرح توازن تولیدات این شرکت به ۳٫۶ میلیون تن در سال افزایش یافت. محصولات کارخانه های این شرکت به بیش از ۲۳ کشور اروپایی، آسیایی و آفریقایی صادر می‌شد و در بازار داخل این محصولات در پروژه‌های بزرگی همچون برج میلاد تهران، نیروگاه هسته‌ای بوشهر، سدهای بزرگ و مترو مورد استفاده قرار گرفته است.

ایران در قرون و اعصار گذشته از جهت آشنایی با نحوه به دست آوردن آهن و فولاد همسطح و همتراز دیگر جوامع و تمدن‌های بزرگ بود. اما در سه قرن اخیر به لحاظ افزایش سرعت تحولات در زمینه تکنولوژی تولید فولاد در کشورهای صنعتی و نیاز روزافزون به محصولات فولادی، ایران در زمره وارد کنندگان محصولات فلزی قرار گرفت و ایجاد یک کارخانه ذوب آهن که مادر صنایع محسوب می‌شود به عنوان یک آرمان ملی از دوره قاجار مطرح بود که همواره با موانع متعددی روبه رو شد.

تا اینکه در ۲۳ دی ماه سال ۱۳۴۴ در چهارچوب پروتکل همکاری‌های فنی و اقتصادی بین دولت‌های ایران و شوروی سابق، احداث کارخانه ذوب آهن در محل دشت طبس از دشتهای شرقی (ریز، زرین شهر کنونی) از شهرهای استان اصفهان مورد توافق قرار گرفت و عملیات اجرایی آن توسط شرکت «تیاژ پروم اکسپورت » آغاز گردید.

کارهای اجرایی احداث ساختمان واحدهای مختلف کارخانه از سال ۱۳۴۶ آغاز و با ایجاد کارگاه‌های کک سازی، اگلومراسیون و کوره بلند شماره ۱ در نیمه اول دی ماه ۱۳۵۰، بهره‌برداری از مجتمع با تولید چدن آغاز شد و تولید محصولات فولادی نیز با راه‌اندازی بخش فولاد سازی و مهندسی نورد در دی ماه ۱۳۵۱ با ظرفیت ۵۵۰ هزار تن در سال شروع شد. متعاقب آن در سال ۱۳۵۱ کارهای ساختمانی و اجرایی طرح توسعه برای رسیدن به ظرفیت ۰۰۰/۹۰۰ /۱ تن فولاد در سال با احداث کوره بلند شماره ۲ و توسعه بخش‌های مختلف آگلومراسیون، کک سازی، فولاد سازی، نورد و … شروع گردید؛ و عملیات ساختمانی کمپلکس چدن در سال ۱۳۵۷ به اتمام رسید.

این کارخانه بزرگ در یکی از صنایع مادر ایران در نیمه دوم دهه ۸۰ با مدیریت غلط و همچنین سوء استفاده های مالی و رانتی در فرایند خصوصی سازی این شرکت ملی که به سازمان تامین اجتماعی واگذار شد اکنون شرایط تاسف باری را تجربه میکند.کارخانه ای که چرخ صنعت کشور را راه اندازی نموده بود امروز هر ماهه با خیل عظیم بازنشستگانی مواجه است که عمر و سلامتی خود را برای این کارخانه هزینه کردند و اکنون بدنبال حق و حقوق اولیه خود از جمله بیمه و حقوق و … هستند.

البته ناگفته نماند با تدابیر خوب دولت یازدهم و تغییرات مدیریتی در این شرکت بزرگ شاهد هستیم که با افتتاح بزرگترین کارخانه ریل سازی خاور میانه و همچنین پایین آوردن هزینه های تولید توانسته گام موثری برای پیشرفت این شرکت بردارد و امیدواریم این مسیر پاینده باشد تا این دوران افول را پشت سر بگذارند.

ایران خودرو:

گروه صنعتی ایران خودرو (ایران ناسیونال پیشین) در ۱۲ مهرماه سال ۱۳۴۱ توسط برادران خیامی، احمد خیامی، محمود خیامی و حسن خیامی با هدف تأسیس و اداره کارخانه های به منظور تولید و تهیه انواع خودرو، قطعات مربوط به آنها، فروش و صدور محصولات و با سرمایه‌ای در حدود ۱۰ میلیون تومان در خیابان اکباتان تهران تأسیس شد.

این شرکت در اسفند ۱۳۴۲ با تولید اتوبوس کار خود را آغاز کرد. اتوبوسهای معروف به «ال‌پی» بود که شاسی آن از آلمان وارد می‌شد و با نصب اتاق بر روی آن در کارخانه شمالی فعلی شرکت ایران خودرو مونتاژ می‌گردید بعد از این مدیران شرکت بر آن شدند تا با کارخانه‌های دنیا ارتباط برقرار کرده و خودرویی برای قشر متوسط مردم تولید کنند. شرکت‌های فورد، پژو، فولکس و تالبوت از جمله گزینه‌هایی بودند که با آن‌ها تماس برقرار شد. در نهایت در سال ۱۳۴۵ قراردادی با شرکت تالبوت در مورد مونتاژ و ساخت خودرو پیکان که نام انگلیسی آن هیلمن بود به امضا رسید. با وارد شدن قطعات از تالبوت انگلستان که در آن موقع زیرمجموعه شرکت کرایسلر آمریکا بود، در اردیبهشت ۱۳۴۶ تولید پیکان با ظرفیت ۶۰ هزار دستگاه آغاز شد و به تدریج به ۱۲۰ هزار دستگاه افزایش یافت.

گروه صنعتی ایران خودرو بزرگ‌ترین شرکت خودرو سازی ایران و خاورمیانه‌است که به طور متوسط ۵۰ تا ۵۵ درصد تولید خودرو ایران را به طور دائم به خود اختصاص داده‌است. این شرکت علاوه بر سایت اصلی که در کیلومتر ۱۴ بزرگراه شهید لشگری (جاده مخصوص کرج سابق) واقع است در شهرهای مشهد، شیراز، تبریز، کرمانشاه و بابل نیز دارای پایگاه‌های تولید خودرو است. این گروه در زمینه صنایع ریلی هم فعالیت دارد.

در سال ۱۳۵۳ با افزایش قیمت نفت و درآمدهای ارزی، شرکت ایران ناسیونال به منظور حفظ بازار تصمیم به تولید پژو گرفت و سهام شرکت نیز در همین سال وارد بورس گردید و حدود ۴۵ درصد از سهام شرکت به عموم واگذار گردید. در اواخر سال ۱۳۵۶ و اوایل سال ۱۳۵۷ با توجه به این نکته که پیکان قدیمی شده بود، تعویض آن در دستور کار قرار گرفت و بر همین اساس به منظور تولید خودروی جدیدتری با پژو فرانسه مذاکراتی انجام گرفت که در نهایت منجر به عقد قرارداد تولید پژو ۳۰۵ شد. اما قبل از انجام کار و همزمان با وقوع انقلاب اسلامی تمامی صنایع، ملی و در اختیار دولت قرار گرفت و توسط انقلابیون مصادره گردید.

این فعل و انفعالات سیاسی باعث شد تا این جایگزینی خودرو پیکان تا سال ۸۴ یعنی نزدیک به سه دهه به تعویق بیوفتد هرچند هنوز هم تیپ های مختلف آن تولید میشود از جمله وانت پیکان و البته اینبار خودروی جایگزین پراید محصول پژو نبود بلکه از محصولات دیگر برند مطرح خودروسازی اروپا یعنی رنو بود که در سال های ۸۲ و ۸۳ طی قراردادی چند جانبه بین خودروسازان داخلی و خارجی منعقد شد و قرار بود ال نود و ساندرو و وانت ال نود تا سال ۸۷ با بیش از ۸۰ درصد بومی سازی در صنایع خودروسازی ایران تولید شود امری که پس از تولید ال ۹۰ در سال ۸۴ و با تغییر دولت و رویکرد آن و اعمال تحریم های زیاد علیه ایران  تا سال ۹۴ مسکوت ماند وعلاوه بر اینکه ناوگان حمل و نقلی کشور ترمیم نشد با این مشکلات مدیریتی ۱۰ سال جریمه قرارداد انجام نشده را پرداختیم. در سال ۱۳۹۱ با بالا گرفتن تحریم‌های علیه ایران و پس از قراردادهای پژو با جنرال موتورز آمریکا، پژو روابطش را با ایران خودرو قطع کرد. در بهمن ماه سال ۱۳۹۴ پژو طبق یک قرارداد به ارزش ۴۰۰میلیون یورو (معادل ۱۳ تریلیون ریال که با ایران خودرو به امضا رسید به بازار ایران بازگشت که طی آن انتقال خط تولید پژو ۲۰۰۸و ۲۰۸ و ۳۰۱ در دستور کار قرار گرفت.در حال حاضر اکنون بعد از یک دهه درجا زدن و پس رفت صنعت خودروسازی ایران بخصوص ایران خودرو در سایه توافق هسته ای انجام شده راه روشنی پیش روی خود میبیند به شرطی که کج سلیقگی های مدیران این فرصت را تباه نکند و بتوانند از آن به بهترین نحو به نفع ملت ایران استفاده کنند.